Davlat xaridlari: tender natijalari ustidan shikoyat berish tartibi

O'zbekistonda davlat xaridlari bo'yicha shikoyatlarni kim ko'rib chiqadi?

Nizomning 3-bandiga ko'ra komissiya doimiy organ bo'lib, alohida nizo uchun yig'iladigan vaqtinchalik guruh emas. Uning tarkibida rais, rais o'rinbosari va komissiya a'zolari bor (7-band). Komissiyani kim tuzishi va tarkibini kim tasdiqlashi haqidagi 5-band 2024-yil 28-dekabrdagi tahrirda bayon etilgan. Komissiyaning o'zi 2021-yil 22-apreldagi O'RQ-684-son «Davlat xaridlari to'g'risida»gi Qonunda nazarda tutilgan: uning faoliyati va shikoyatlarni ko'rib chiqish qonunning 78–79-moddalarida bayon etilgan.

1-bandga ko'ra shikoyat qilish huquqi har bir ishtirokchiga, shuningdek nazoratni amalga oshiruvchi shaxslarga berilgan. Shu band shikoyat qilishning ikki yo'lini ko'rsatadi: sud tartibida yoki komissiyaga murojaat qilish. Anonim murojaatlar komissiya tomonidan ko'rib chiqilmaydi (16-band), shuning uchun shikoyat doim aniq kompaniya yoki shaxs nomidan beriladi.

UZEX birjasining 2018-yil 29-avgustdagi xabariga ko'ra, komissiya o'sha paytda haftasiga ikki marta, seshanba va juma kunlari yig'ilgan, majlislarning boshlanish vaqti — soat 11:00. Bu 2018-yilgi amaliyot, hozirgi jadval emas: o'shandan beri nizom bir necha bor tahrir qilingan. Komissiya hozir qanday ishlashini nizomning amaldagi tahriridan va portaldan aniqlang.

Nimalar ustidan shikoyat qilish mumkin?

17-bandda sanab o'tilgan asoslarning to'liq ro'yxati:

• buyurtmachi, xarid komissiyasi, uning a'zolari yoki operatorning ishtirokchi huquq va qonuniy manfaatlarini buzadigan noqonuniy harakati yoki harakatsizligi;
• xarid tartib-taomillarining buzilishi;
• taklif topshirish muddatining buyurtmachi tomonidan asossiz o'zgartirilishi;
• ishtirokchi taklifining asossiz qabul qilinmasligi yoki chetlashtirilishi;
• raqobatli bo'lmagan xarid usulining noqonuniy tanlanishi;
• ishtirokchilarning xaridlarda qatnashishi haqidagi ma'lumotning buyurtmachi tomonidan oshkor qilinishi;
• ishtirokchilar sonining asossiz cheklanishi, ularning malakasiga qo'yiladigan talablarning oshirib yuborilishi va raqobatni cheklashning boshqa shakllari, qonun hujjatlarida belgilangan hollar bundan mustasno;
• narxlar yoki tanlov natijalarini buzib ko'rsatish maqsadida ishtirokchilarning til biriktirishi;
• ishonchsiz yoki buzib ko'rsatilgan ma'lumot taqdim etilishi yoki tarqatilishi, shuningdek davlat xaridlari haqidagi ma'lumotga kirishning asossiz cheklanishi;
• «Davlat xaridlari to'g'risida»gi Qonunda belgilangan boshqa hollar.

Chegara xarid tartib-taomili bilan shartnoma ijrosi o'rtasidan o'tadi. Xarid natijasida tuzilgan shartnoma bo'yicha majburiyatlarni bajarishdagi nizo va kelishmovchiliklarni, masalan, qabul qilish, to'lov yoki yetkazib berish muddatiga oid nizolarni komissiya ko'rib chiqmaydi. Nizomning 2-bandiga ko'ra ular qonun hujjatlarida belgilangan tartibda hal etiladi.

Yutqazishning o'zi shikoyat uchun asos bo'lmaydi. G'olib arzonroq narx taklif qilgan yoki baholash mezonlariga yaxshiroq javob bergan bo'lsa, bu raqobat natijasi, qoidabuzarlik emas. Aniq harakat yoki qarorni, u buzgan talabni va buni tasdiqlovchi hujjatni ko'rsata olsangiz, shikoyat ma'noga ega bo'ladi. Chetlashtirish ustidan shikoyat qilishdan oldin o'z taklifingizni qayta o'qing: sabab taklifdagi xato bo'lsa, shikoyat yordam berishi qiyin.

Shikoyat qachon va qanday beriladi?

Komissiya shikoyatni olgach, u kelib tushgan kundan boshlab 3 ish kuni ichida bu haqda buyurtmachini xabardor qiladi va xarid tartib-taomilini jami 10 ish kunigacha to'xtatib turadi (20-band). Shikoyat bo'yicha qaror u olingandan keyin 7 ish kuni ichida chiqarilishi va bu haqdagi ma'lumot maxsus axborot portalida joylashtirilishi kerak (23-band). Qaror nusxasini komissiyaning ishchi organi qaror qabul qilingan kundan boshlab 2 ish kuni ichida taraflarga yuboradi (27-band).

Barcha muddatlar ish kunlarida hisoblanadi va shikoyat kelib tushgan yoki qaror qabul qilingan kundan boshlanadi, siz bu haqda bilgan kundan emas. Nizom shikoyatni ko'rib chiqishda qatnashadigan shaxslarni taraflar deb ataydi; shikoyat buyurtmachi va ishtirokchi ishtirokida ko'rib chiqiladi (18-band). Harakatlar tartibi shunday: dalillarni saqlash, shikoyatni 21–22-bandlar talabiga ko'ra tuzish, uning nusxasini taraflarga yuborish va komissiyaga topshirish. Shikoyat shakli platformangiz interfeysining qayerida turganini portaldan aniqlang — nizom buni tavsiflamaydi.

Shikoyatda nimalar bo'lishi kerak?

• Kim shikoyat qilmoqda: yuridik shaxsning nomi va joylashgan yeri, jismoniy shaxsning familiyasi, ismi, otasining ismi va yashash joyi; pochta manzili, elektron pochta va telefon raqami (21-bandning «a» kichik bandi).
• Nima ustidan shikoyat qilinmoqda: aniq harakat yoki harakatsizlik va shikoyat dalillari («b» kichik bandi). Lot raqami, buyurtmachi, sana va qaror qayd etilgan hujjatni ko'rsating.
• Shikoyat berishga vakolatli shaxsning imzosi va sana («v» kichik bandi).
• Shikoyatdagi faktlarni tasdiqlovchi dalillar va uning asosliligini tasdiqlovchi hujjatlar (16 va 22-bandlar).
• Ilova qilingan hujjatlar ro'yxati (22-band).
• Shikoyat nusxasi taraflarga yuborilganini tasdiqlovchi hujjat (22-band).

Dalillarni bitta sxema bo'yicha tuzing: fakt, hujjat, buzilgan talab, iltimos. Masalan: taklif falon sanadagi bayonnoma bilan sertifikat yo'qligi sababli chetlashtirilgan, holbuki sertifikat taklifga falon nomli fayl bilan ilova qilingan, shu sababli chetlashtirish haqidagi qarorni bekor qilishni so'raymiz. Iltimosni 4-bandda sanalgan komissiya vakolatlari doirasida yozing: noqonuniy harakatni taqiqlash yoki buyurtmachining noqonuniy qarorini bekor qilish. Shartnomani ariza beruvchiga berish bu ro'yxatda yo'q.

Ilovalarni komissiya har bir faktni sizning izohingizsiz tekshira oladigan qilib tanlang: qaror qayd etilgan bayonnoma yoki bildirishnoma, yuborilgan tahrirdagi taklif, topshirish sanasidagi hujjatlar tahriri, tushuntirish so'rovlari va ularga javoblar. Taraflar majlis vaqti va joyi haqida maxsus axborot portali orqali xabardor qilinadi (18-band). Ishtirokchi uzrli sababsiz kelmasa, shikoyat usiz ko'rib chiqiladi. Majlisga ishonchnoma rasmiylashtirib, vakil yuborish mumkin (19-band).

Komissiya qanday qaror chiqaradi va keyin nima bo'ladi?

Amalda komissiya, masalan, taklifingizni chetlashtirish haqidagi qarorni bekor qilishi yoki buyurtmachiga tartib-taomilni buzilish bilan davom ettirishni taqiqlashi mumkin. 4-band xarid hujjatlari shartlarini buzadigan qarorlarni alohida tilga oladi, shuning uchun buyurtmachining o'z lotidagi qoidalardan chetga chiqqani eng oson tekshiriladigan dalillardan biri. Buyurtmachi nima qilishi va qaysi muddatda qilishini qarorning o'zi belgilaydi: qarorni faqat yakuniy satri bilan cheklanmay, to'liq o'qing.

Komissiya qarori har doim ham nuqta qo'ymaydi. Rozi bo'lmasangiz, keyingi yo'l — qonun hujjatlarida belgilangan tartibda sud (28-band); qaysi sudga va qaysi muddatda murojaat qilishni nizom tavsiflamaydi, buni yurist bilan oldindan muhokama qiling. 28-band faqat ariza beruvchi haqida emas, taraflar haqida gapiradi, ya'ni qarordan norozi buyurtmachi ham sudga murojaat qilishi mumkin.

Agar siz yutib, shartnoma tuzgan bo'lsangiz, ijrochini Insofsiz ijrochilarning yagona reyestriga kiritish haqidagi qarorlarni ham shu komissiya qabul qilishini yodda tuting (4-band). Komissiya qoidalari faqat shikoyat qiluvchilarga tegishli emas. Bu reyestr nima ekanligi alohida qo'llanmada tushuntirilgan.

Shikoyat qilishga arziydimi va lotni oldindan qanday baholash mumkin?

Lot kartochkasi va o'tgan xaridlar natijalarida ko'rinadigan belgilar:

• tovar markasi yoki modeli «yoki ekvivalenti» so'zlarisiz ko'rsatilgan;
• shtat, tajriba yoki texnikaga talablar predmetga nomutanosib — masalan, oddiy yetkazib berish uchun shtatda o'nlab mutaxassis talab qilinadi;
• taklif topshirishga uch kundan kam vaqt berilgan;
• buyurtmachida bitta yetkazib beruvchi shartnomalarning yarmidan ko'pini oladi.

Bu kam uchraydigan holat emas. UzTender ma'lumotlariga ko'ra, 2026-yil 25-sentyabr holatiga yiliga 20 va undan ortiq shartnoma tuzadigan 382 buyurtmachidan 51 tasida, ya'ni taxminan har sakkizinchisida, bitta yetkazib beruvchi shartnomalarning yarmidan ko'pini oladi. So'nggi bir yilda UzTender yig'gan lotlarning 33 foizida taklif tayyorlashga uch kundan kam vaqt berilgan — bu deyarli har uchinchi lot.

Bu belgilarning birortasi ham o'z-o'zidan buzilishni isbotlamaydi. Qisqa muddat xarid turi bilan, bitta yetkazib beruvchining katta ulushi esa boshqalar shunchaki taklif bermagani bilan izohlanishi mumkin. Ammo talab haqiqatan ham ishtirokchilar sonini asossiz cheklasa yoki malaka talablarini oshirib yuborsa, bu 17-bandda shikoyat asoslari qatorida to'g'ridan-to'g'ri ko'rsatilgan. Buni yutqazgandan keyin nizolashishdan ko'ra natija chiqquncha aytish oqilonaroq.

Shikoyat qilishdan oldin uchta savolga halol javob bering: qaysi harakat qaysi talabni buzgan, buni qaysi hujjat bilan isbotlaysiz va komissiya siz bilan rozi bo'lsa nima o'zgaradi. Ikkinchi savolga javob bo'lmasa, avval buyurtmachiga hujjatlar bo'yicha savol yuboring: bahsli talab u tuzatadigan noaniqlik bo'lib chiqishi mumkin. Uchinchisiga javob bo'lmasa, vaqtni keyingi lotga sarflash foydaliroq bo'lishi mumkin. Mos lotlarni ertaroq ko'rish uchun o'z yo'nalishingiz bo'yicha qidiruvni sozlang.

Manbalar

• Davlat xaridlari sohasidagi shikoyatlarni ko'rib chiqish tartibi to'g'risidagi nizom, 2018-yil 14-maydagi 3013-son, 2024-yil 28-dekabrdagi tahrir, ruscha matn: 1–5, 7, 16–23, 27–29-bandlar — 2026-yil 25-sentyabrda tekshirilgan
• O'zbekiston respublika tovar-xom ashyo birjasi, 2018-yil 29-avgust: komissiya shikoyatlarni haftasiga ikki marta ko'rib chiqadi — 2018-yilgi amaliyot
• Xarid portali: davlat xaridlari ishtirokchisining shaxsiy kabineti