Davlat xaridlarida avans va to'lov muddati: pul qachon keladi?

Davlat xaridlarida avans beriladimi?

Birinchi kesim — UzTender ochiq lotlar hujjatlaridan ajratib olgan to'lov shartlari matnlari. Avans yoki oldindan to'lov shunday 1 524 ta matnning 331 tasida so'z bilan yozilgan, qolganlari esa «fakt bo'yicha», «bosqichma-bosqich to'lovsiz naqd pulsiz hisob-kitob» yoki «hisob-faktura va dalolatnoma asosida» to'lovni tavsiflaydi — ularda avans ochiq va'da qilinmagan.

Foizli qatorlarni qo'shganda 331 chiqmaydi va bu xato emas: foiz butun matndan qidirilgan, buyurtmachilar esa «30 % dastlabki to'lov» yoki «shartnoma imzolanganda 30 %» deb, «avans» so'zisiz ham yozadi. Shuning uchun 331 — quyi chegara, eng ko'p uchraydigan oldindan to'lov miqdori esa 30 %.

Ikkinchi kesim — maydoncha avans miqdori va to'lov muddatini alohida maydonlarda e'lon qiladigan lotlar: 2026-yil 25-sentyabr ertalab ular 710 ta bo'lib, asosan etender.uzex.uz, shuningdek xt-xarid.uz va ebirja.uz saytlaridan olingan. Bu yerda avans ancha ko'p uchraydi.

Kesimlarni qo'shib bo'lmaydi: birinchisida avans faqat so'z bilan yozilgan bo'lsa hisobga olingan, ikkinchisida esa maydoncha har bir lot uchun maydonni to'ldiradi. Xulosa: avans kamdan-kam uchraydigan narsa ham, qoida ham emas — uni taxmin qilmasdan o'z lotingiz shartlarida o'qing.

Yetkazib berishdan keyin qanday to'lov muddatlari ko'proq uchraydi?

Jadval o'sha 1 524 ta matndagi birinchi tilga olingan kunlar sonidan tuzilgan. Ba'zan bu yakuniy to'lov emas, oldindan to'lovni o'tkazish muddati, shuning uchun jadval pul tushadigan sanani emas, shartlarda uchraydigan muddatlarni ko'rsatadi. Muddat alohida maydonda e'lon qilinadigan ikkinchi kesimda 2026-yil 25-sentyabr ertalab mediana 20 kun bo'lgan.

Bir xil kunlar soni turli sanalarni anglatishi mumkin. Kalendar kunlar dam olish va bayram kunlari bilan birga ketma-ket sanaladi, bank kuni va ish kuni esa faqat to'lovlar o'tkaziladigan yoki tashkilot ishlaydigan kunlarda, shuning uchun «10 bank kuni» amalda 10 kalendar kundan uzoqroq. Kun turini hisobingizga aynan ko'chiring.

Pul sanasini hisob boshlanadigan voqea ham belgilaydi: «yetkazib berilgandan keyin» va «dalolatnoma imzolangandan keyin» qabul qilish vaqtiga farq qiladi, «hisob-faktura olingandan keyin» esa hujjat rasmiylashtirish vaqtini ham qo'shadi. «Yetkazib berish — qabul qilish — dalolatnoma — hisob-faktura — to'lov» zanjirini yozib, kunlarni oxirgi bo'g'indan sanang.

To'lov shartlarini hujjatlarning qayeridan izlash va qanday o'qish kerak?

• Shartnoma loyihasi: narx va hisob-kitob tartibi bo'limi — asosiy matn; qisqa qator saralashga yordam beradi, lekin shartnomani almashtirmaydi.
• Avans: bor-yo'qligi, foizi, butun narxdanmi yoki bosqichdanmi, qachon va qaysi voqeadan keyin o'tkaziladi.
• Yakuniy to'lov muddati: kunlar soni, turi va hisob boshlanadigan voqea.
• To'lov asosi: hisob-faktura, qabul qilish yoki bajarilgan ishlar dalolatnomasi, yuk xati va ularni kim imzolashi.
• Bosqichma-bosqichlik: partiyalar bo'yicha to'lov yoki «bosqichma-bosqich to'lovsiz» — bunda butun hajmni to'lovgacha yetkazib beruvchi moliyalashtiradi.
• Hisob-kitob shakli va moliyalashtirish manbai: oldindan to'lov, fakt bo'yicha to'lov yoki akkreditiv, valyuta va buyurtmachi mablag'i.

Ochiq lotlardagi odatiy ifodalar (ruschadan tarjima): «Oldindan to'lov 30 % 0 kun ichida; to'liq to'lov 10 bank kuni ichida» — avans bor, lekin «0 kun» yozuvini o'zingizcha talqin qilmang, avans muddatini va 10 bank kuni qaysi voqeadan sanalishini shartnoma loyihasidan qidiring. «Naqd pulsiz hisob-kitob, bosqichma-bosqich to'lovsiz» — avans va'da qilinmagan. «Shartnoma qiymatining 30 % miqdorida avans to'lovi, qolgan 70 % hisob-faktura va bajarilgan ishlar dalolatnomasi asosida to'lanadi» — qoldiq sanasi dalolatnoma qanchalik tez imzolanishiga bog'liq.

Ayrim maydonchalar hisob-kitob shaklini alohida maydonda ko'rsatadi: oldindan to'lov, fakt bo'yicha to'lov yoki akkreditiv — bunda yetkazib beruvchi pulni shartlarda ko'rsatilgan hujjatlar asosida bank orqali oladi. Qisqa variant shartnoma loyihasidan farq qilsa, maydonchadagi rasmiy matnga tayaning.

UzTenderda qisqa «To'lov shartlari» qatori «Xarid talablari» blokida turadi va hujjatlardan ajratib olish mumkin bo'lgan joyda bepul ochiq. Hujjat fayllarining o'zi, jumladan hisob-kitob shartlari to'liq yozilgan shartnoma loyihasi Pro tarifida ochiladi.

Shartnoma uchun aylanma mablag' yetishini qanday hisoblash mumkin?

Bu yerda asosiy raqam shartnoma narxi emas, uzilish: buyurtmachidan birinchi pul tushguncha mahsulot, yetkazish va ishga qancha sarflaysiz. Formula: o'z mablag'ingiz = yetkazib berishgacha xarajatlar − avans + talab qilinsa, ariza va ijro ta'minoti + qabul qilish yoki to'lov kechikishi uchun zaxira.

Ko'pchilik shartnomalar katta emas: yil davomidagi mediana 62 mln so'm, shartnomalarning 46 foizi 50 mln so'mdan arzon. Ammo avanssiz bunday shartnomani ham yetkazib beruvchi o'zi moliyalashtiradi, bir vaqtdagi g'alabalar esa uzilishlarni qo'shadi — barcha shartnomalar bo'yicha umumiy to'lov taqvimini tuzing.

Ariza ta'minoti bu fonda kichik — so'mda ko'rsatilgan lotlarda mediana 300 ming so'm, byudjetning taxminan 1 foizi, — lekin u barcha to'lovlardan oldin, ariza topshirishdayoq kerak bo'ladi.

Avans bo'lmasa, nima qilish kerak?

• Hujjatlar bo'yicha saralash: uzilishga kuchingiz yetmasa, qabul qilishdan keyin bitta to'lov bilan to'lanadigan lotlarni chetga qo'ying.
• Kichikroq lotlar: shartnomalarning 46 foizi 50 mln so'mdan arzon, ulardagi uzilish ham kichik.
• Bosqichma-bosqich to'lov: partiyalar alohida to'lansa, uzilish butun shartnoma uchun emas, bitta partiya uchun hisoblanadi.
• Ta'minotchidan kechiktirilgan to'lov va kredit: lotdan hali voz kechish mumkin bo'lganda, ariza topshirishdan oldin kelishing.
• Pulning qiymati narxda: to'lov dalolatnomadan 20–30 kun keyin kelsa, shu davr moliyalashtirish xarajatini taklif narxiga kiriting.

To'lov shartlarini ariza topshirishdan oldin baholash kerak. Noaniq ifodani xarid tartib-taomilida nazarda tutilgan tartibda aniqlashtirish mumkin, ammo arizada o'z to'lov jadvalingizni taklif qilish, odatda, imkonsiz: ishtirokchilar bir xil shartlarda raqobatlashadi.

Avans bo'lmasa, shartlari to'liq o'qilgan kichik shartnomalardan boshlab, birinchi shartnomalar puli aylanmaga qaytgani sari hajmni oshirib borish ma'qul.

Avans va ta'minot qanday bog'liq?

Ariza ta'minoti topshirish bosqichiga tegishli: 2026-yil 25-sentyabr holatiga u 4 087 ta ochiq lotdan 2 353 tasida talab qilingan. Shartnoma ijrosi ta'minoti kerakmi va qancha miqdorda, lot hujjatlarida yoziladi. Shartnoma loyihasi avansni biror ta'minot bilan bog'lasa, uni rasmiylashtirish vaqti va qiymatini hisobga oling: avans kechroq kelishi mumkin.

Buyurtmachi avansini ariza oldidan maydonchadagi shaxsiy hisobingizga o'zingiz kiritadigan pul bilan adashtirmang: maydoncha qoidalarida zakalat va komissiya uchun bunday to'ldirish ham avans to'lovi deb atalishi mumkin. Bu shartnoma bo'yicha to'lov emas, o'z pulingiz.

Manbalar

• UzTender.com: ochiq xaridlar katalogi — 4 087 ta lot, to'lov shartlari va ariza ta'minoti, 2026-yil 25-sentyabr
• UzTender.com: savdo natijalari — shartnomalar medianasi 62 mln so'm va 50 mln so'mdan arzonlari ulushi, 2026-yil 25-sentyabr
• xarid.uzex.uz — xaridlar va shartlari e'lon qilinadigan UZEX maydonchasi
• etender.uzex.uz — avans va to'lov muddati alohida maydonlarda e'lon qilinadigan UZEX maydonchasi