O'zbekistonda tenderda qanday g'olib bo'lish kerak: 84 946 shartnoma

O'zbekistonda davlat xaridlarida aslida kim g'olib bo'ladi?

52 foiz — shartnomalar emas, g'oliblar orasidagi kompaniyalar ulushi. Bozorga kirish unda qolishdan osonroq: bir marta yutganlarda shartnomalarning 7 foizi, ellikta va undan ko'p yutganlarda esa 33 foizi bor. Kompaniyaning avvalgi g'alabasi yig'ilgan ma'lumotlarga tushmagan bo'lsa, u yangi deb hisoblanadi, shuning uchun 52 foizni yuqori chegara deb qabul qilish to'g'riroq.

Davlat xaridlarida tanish-bilishchilik bor, buni inkor etish befoyda. Ammo bizningcha, farqning katta qismini jarayon tushuntiradi: doimiy g'oliblar lotni e'lon kuni ko'radi, har hafta taklif topshiradi, hujjatlarni tayyor saqlaydi va bozor narxini biladi. Bularning hammasini tanish-bilishsiz takrorlash mumkin.

G'alabalar hali yo'q bo'lsa, qaysi lotlardan boshlash kerak?

Kichik lotda hujjatlar odatda qisqaroq, hisob-kitobdagi xato esa arzonroq tushadi. 50 mln so'mdan arzon shartnomalarda o'rtacha 5,6 ta ishtirokchi bo'lgan, yagona ishtirokchi esa faqat 1,5 foiz holatda uchragan. Ko'rsatkichlar ishtirokchilar soni e'lon qilingan 12 882 ta shunday shartnoma bo'yicha; umuman bu son 84 946 tadan 43 530 tasida bor.

Kesim haftasidan misollar: Qoraqalpog'istondagi qo'riqxona uchun 7,9 mln so'mlik benzin, Jizzaxdagi akademik litsey avtomobillarini 9,3 mln so'mga ta'mirlash, Andijondagi pedagogika instituti uchun 45 mln so'mlik ko'chmas mulk xizmatlari. Bunday xaridlar yangiliklarga kam chiqadi, lekin doimiy e'lon qilinadi. Tarixi yo'q kompaniyaning ish hajmi aynan ulardan iborat.

Qoida oddiy: toifa va hududni tanlang, byudjetni 50 mln so'm bilan cheklang va har hafta taklif topshiring. Bitta taklif ko'p narsa demaydi, bir-ikki oydagi o'nta taklif esa qayerda yutqazayotganingizni ko'rsatadi: narxdami, hujjatlardami yoki muddatdami. Dastlabki g'alabalardan keyin yirikroq lotlarga o'ting.

Qaysi bo'limlarda g'oliblar tez-tez almashadi?

Yangi kompaniyalar ulushi — bo'lim shartnomalarining oldingi ikki yilda g'alabasi bo'lmagan kompaniyalar olgan qismi. Ikkinchi mo'ljal — bir g'olibga to'g'ri keladigan shartnomalar soni. Ular ikki-uchta bo'lgan joyda buyurtmalar keng tarqaladi, olti-yettita bo'lgan joyda esa bozorni doimiy yetkazib beruvchilar ushlab turadi.

Jadval — reyting emas, misollar: yiliga kamida 700 ta shartnoma tuzilgan bo'limlardan eng yaqqollari olingan. O'z bo'limingizni ham shunday tekshiring: so'nggi oylardagi natijalarni ochib, g'oliblarga qarang. Har oy yangi nomlar chiqsa, bo'lim jonli, doim o'sha uch-to'rtta kompaniya yutsa, birinchi g'alabaga ko'proq vaqt ketadi.

Taklif topshirishdan oldin buyurtmachini qanday tekshirish mumkin?

Misol: UZEX birjasi orqali xarid qiladigan «Eyvalek maxsus temir beton» MChJ 2026-yil 25-sentyabrgacha bo'lgan 12 oyda 34 ta yetkazib beruvchi bilan 582 ta shartnoma tuzgan. Ulardan 323 tasini, ya'ni 55 foizini bitta kompaniya, 80 foizini esa eng yirik uchta yetkazib beruvchi olgan. Bu har doim ham qoidabuzarlik emas: ayrim buyurtmachilarning ixtisosligi tor. Ammo manzara ikkinchi yil ham saqlansa, taklifga bir hafta sarflashdan oldin imkoniyatni baholang.

Aniq yetkazib beruvchiga moslab tuzilgan lotning yana ikki belgisi hujjatlarda ko'rinadi. Birinchisi — tovarni tavsiflamaydigan, raqobatchilarni chetlatadigan talablar: «yoki ekvivalenti» izohisiz marka, oddiy yetkazib berish uchun o'nlab mutaxassisdan iborat shtat. Ikkinchisi — uch kundan qisqa topshirish muddati. Bitta belgi hukm emas, ikkitasi birga bo'lsa — lotni o'tkazib yuborish uchun asos.

Buyurtmachida kim va qanday narxda yutganini natijalar bo'limida bepul ko'rish mumkin. Tayyor raqam ko'rinishida — yetakchining ulushi, yetkazib beruvchilar ro'yxati va konsentratsiya indeksi — buni Pro tarifidagi «Buyurtmachining yetkazib beruvchilari konsentratsiyasi» kartochkasi ko'rsatadi. Yuqori konsentratsiya nega hali til biriktirish isboti emasligi alohida qo'llanmada tahlil qilingan.

Tenderda yutish uchun demping qilish kerakmi?

Chegirmalar faqat tender.mc.uz bo'yicha hisoblangan: etender.uzex.uz platformasida ikki narx deyarli doim bir xil yoziladi va u yerda savdo bo'lgan-bo'lmaganini ajratib bo'lmaydi. tender.mc.uz saytidagi chegirmalar deyarli doim yaxlit — roppa-rosa 5 yoki 10 foiz, shuning uchun bu har qanday xarid uchun bozor me'yori emas, bitta platforma uchun mo'ljal. Narx yagona mezon ham emas: mezonlari e'lon qilingan 677 ta ochiq lotdan 337 tasida narxga 100 balldan 30 ball, texnik qismga 70 ball beriladi, 219 tasida esa faqat narx hal qiladi, shuning uchun avval mezonlarni o'qing.

Misol: 24-sentyabr kuni Navoiy viloyati hokimligining xo'jalik boshqarmasi Mercedes-Benz Sprinter xizmat avtomobilini ta'mirlash xaridini 13,7 mln so'm byudjet bilan e'lon qildi. Bir yillik 282 ta o'xshash xarid bo'yicha g'olib narxining medianasi — 11,8 mln so'm, g'olib narxlarining o'rtadagi yarmi esa 7,4 mln so'mdan 20 mln so'mgacha oraliqda. Byudjet shu oraliq ichida, ya'ni narx bozor darajasida, 30 foizlik chegirma esa kerak bo'lishi dargumon: u narxni g'olib narxlari medianasidan pastga tushirardi va farq foydangizdan ketardi.

Taklifdan oldin lot byudjetini o'xshash xaridlardagi g'olib narxi medianasi bilan solishtiring va oraliq ichida qoling. Lot kartochkasida bu raqamlarni Pro tarifidagi «Bozor ma'lumotlari» paneli ko'rsatadi, qo'lda esa ularni natijalar bo'limidan yig'ish mumkin. Tejalgan foyda ijroda asqotadi.

Nega mos lotlarning yarmini o'tkazib yuborish oson?

Sprinter ta'miri loti 24-sentyabr, payshanba kuni e'lon qilingan, qabul esa dushanba ertalab tugagan. Seshanba kunlari tekshiradigan avtoservis uni ko'rmagan bo'lardi, bildirishnomasi bor servis esa lotni e'lon kuni olib, to'rt kun vaqtga ega bo'lardi. Farq tanish-bilishda ham, narxda ham emas, kim birinchi bilganida.

Qisqa muddatlar, ehtimol, bir marta yutganlardagi 7 foiz shartnoma bilan o'nlab marta yutayotganlardagi 33 foiz orasidagi farq sabablaridan biri. Muddatlar bir yilda e'lon qilingan 141 369 ta lot bo'yicha hisoblangan. Kattaroq mediana uchrasa, tanlamaga qarang: muayyan kunda ochiq lotlar orasida uzun tartib-taomillar ko'proq, chunki ular uzoqroq ochiq turadi.

Toifa, hudud va byudjet bo'yicha qidiruvni saqlang va yangi lotlarni e'lon kuni oling. Bildirishnoma muddatni uzaytirmaydi va hujjatlarni o'qish o'rnini bosmaydi, lekin to'rt kunlik tayyorgarlikni omad emas, odatiy holga aylantiradi. Muddatni hisoblash alohida qo'llanmada yoritilgan.

Birinchi taklifga oldindan nimalarni tayyorlash kerak?

Ta'minot medianasi u summa bilan ko'rsatilgan 1 699 ta lot bo'yicha hisoblangan: ayrim platformalar summa o'rniga foiz yozadi. Kichik kompaniya uchun bu kapital emas, jarayon davomidagi aylanma mablag'. Beshta shakldan to'rttasiga fayl ilova qilinadi, eng ko'pi esa bitta lotga 28 ta shakl. Ma'lumotnomalar deyarli hamma joyda bir xil (to'liq to'plam — xt-xarid.uz platformasida):

• shartnoma tuzish huquqi;
• soliq qarzi yo'qligi;
• bankrotlik holati yo'qligi;
• insofsiz ijrochilar yagona reyestrida yo'qligi;
• sud qarorlari bo'yicha bajarilmagan majburiyatlar yo'qligi;
• affillanganlik yo'qligi;
• manfaatlar to'qnashuvi yo'qligi;
• korrupsiyaga qarshi bayonot.

Shartlar tartiblangan ko'rinishda 4 087 ta ochiq lotdan 710 tasida e'lon qilingan. Ulardan 149 tasida kamida bitta ma'lumotnoma chetlatuvchi deb belgilangan: u ballar bo'yicha baholashdan oldin tekshiriladi va topshirilmasa, butun taklif chetlatiladi. To'lov shartlari ham shu yerda: 710 ta lotdan 400 tasida avans 30 foiz, 116 tasida — 15 foiz, 147 tasida avans yo'q, to'lovning mediana muddati — 20 kun.

Ma'lumotnomalar bir marta rasmiylashtiriladi, shakllar shablon bo'yicha to'ldiriladi. Qabul tugashiga ikki kun qolganda bularni yig'ish qiyin, mos lotdan bir hafta oldin esa bemalol mumkin. Rad etilish sabablari va hujjatlarni o'qish alohida qo'llanmalarda ko'rib chiqilgan.

Davlat xaridlari haqidagi qaysi afsonalarni ma'lumotlar tasdiqlamaydi?

«Hammasi sotib olingan». 50 mln so'mdan arzon shartnomalarda o'rtacha 5,6 ta ishtirokchi bo'lgan, faqat 1,5 foizida ishtirokchi yagona edi. Kimgadir moslab tuzilgan xaridlar bor, lekin ular butun bozor emas. Ularni buyurtmachi tarixi va hujjatlardan oldindan tanib olish mumkin.

«Dempingsiz yutib bo'lmaydi». Narx raqobatda aniqlanadigan tender.mc.uz platformasida 15 foizdan katta chegirmalar 0,2 foiz holatda uchraydi, g'oliblarning 86 foizi esa narxni roppa-rosa 5 foizga tushiradi — bu demping poygasidan ko'ra platforma qoidasiga o'xshaydi. Mezonlari e'lon qilingan lotlarning yarmida narxga 100 balldan 30 ball beriladi, ya'ni u yerda texnik qism har qanday chegirmadan og'irroq.

«Kichik lotlar hech kimga kerak emas». Bir yilda 50 mln so'mdan arzon 39 104 ta shartnoma tuzilgan — bu narxi ishonchli shartnomalarning 46 foizi va tarixi yo'q kompaniya uchun odatiy ish hajmi. UzTenderda qidiruv va saqlangan qidiruv bo'yicha bildirishnomalar bepul, Pro tarifi esa kontaktlar, hujjatlar va tahlil uchun kerak.

Manbalar

• UzTender: xarid natijalari — g'oliblar, buyurtmachilar va narxlar; 84 946 ta shartnoma shular bo'yicha hisoblangan
• UzTender: davlat xaridlari bozori ko'rsatkichlari; ma'lumotlar yangilanadi va 25-sentyabr kesimidan farq qilishi mumkin
• Gazeta.uz, 2026-yil 23-sentyabr: shu ma'lumotlar bo'yicha UzTender materiali, 18-sentyabr kesimi; keyin o'sha davr natijalari qo'shilgani uchun raqamlari kichikroq