Tenderdagi qizil bayroqlar: ariza berishdan oldin lotni tekshirish

Tenderda qanday qizil bayroqlar bo'ladi va ular qanchalik tez-tez uchraydi?

Belgilar turlicha hisoblangan va bu muhim. Konsentratsiyani faqat tarixi yetarli bo'lgan buyurtmachilarda hisoblash ma'noga ega, shuning uchun jadvalda 20 va undan ortiq shartnomasi bor buyurtmachilarning lotlari olingan. Muddatlar maydoncha e'lon sanasini ko'rsatadigan bir yillik barcha lotlar bo'yicha hisoblangan. Qayta e'lon — faqat tender.mc.uz bo'yicha: boshqa maydonchalar oldingi tartib-taomil bilan bog'liqlikni e'lon qilmaydi. Talablarni moslashtirishni esa hisoblagich bilan ushlab bo'lmaydi: u faqat hujjatlarni o'qiganda ko'rinadi.

Buyurtmachining «o'z» yetkazib beruvchisi borligini qanday bilish mumkin?

Hozir ochiq loti bor va bazada yuz va undan ortiq shartnomasi bor buyurtmachilar orasidagi eng yaqqol holat: 288 ta shartnoma, 23 ta yetkazib beruvchi, ulardan 208 tasi, ya'ni 72 foizi, bitta kompaniyada. Bunday og'ish har doim ham qoidabuzarlik emas: tumanda bitta diler ishlashi, buyurtmachining ixtisosligi tor bo'lishi yoki boshqa kompaniyalar shunchaki ariza bermagan bo'lishi mumkin. Ammo bitta firma buyurtmachida yildan yilga yutayotgan bo'lsa, narxni hisoblashdan oldin uning lotlarida qanday talablar bo'lganiga va ular sizning lotingizda takrorlanmayotganiga qarang.

Lot kartochkasida buni «Buyurtmachining yetkazib beruvchilari konsentratsiyasi» bloki ko'rsatadi. To'lovsiz unda buyurtmachining nechta shartnomasi va nechta yetkazib beruvchisi borligi ko'rinadi: shu ikki raqamdan bitta yetkazib beruvchiga o'rtacha nechta shartnoma to'g'ri kelishini chamalash mumkin. Pro tarifida blok asosiy yetkazib beruvchi va dastlabki uchtasining ulushini, oddiy so'zlar bilan xulosani — «Xaridlar 1–2 yetkazib beruvchida», «Doimiy yetkazib beruvchilar bor» yoki «Yetkazib beruvchilar almashib turadi» — hamda «Bitta yetkazib beruvchiga yuqori bog'liqlik» belgisini ko'rsatadi: bu belgi bitta kompaniya shartnomalar summasining yarmidan ko'pini va sonining kamida beshdan bir qismini olganda qo'yiladi. Raqamlar birinchi shartnomadan ko'rinadi, xulosaning ishonchliligi esa ular soni bilan oshadi: 5–9 ta shartnomada u taxminiy (shartnomalar soni ko'rsatilgan kulrang belgi), 1–4 tada blok konsentratsiya haqida gapirish erta ekanini yozadi, bog'liqlik belgisi esa 10 ta shartnomadan boshlab qo'yiladi. Buyurtmachida kim va qanday narxda yutgani «Natijalar» bo'limida bepul ko'rinadi.

Hujjatlardagi qanday talablar sizni ogohlantirishi kerak?

• «Yoki analogi» so'zlarisiz ko'rsatilgan marka, model yoki ishlab chiqaruvchi.
• Parametrlar faqat bitta modelga mos keladigan aniq qiymatlar bilan berilgan. Qonun ko'rsatkichlarning eng ko'p va (yoki) eng kam qiymatlarini ko'rsatishni talab qiladi (34-modda), shuning uchun aniq raqam — u nega boshqacha bo'lishi mumkin emasligini so'rash uchun sabab.
• Aynan shu shartnomani bajarish uchun kerak bo'lmagan tajriba, xodimlar soni, sertifikat yoki ishlab chiqaruvchi xatiga oid talablar.
• Bitta lotda har xil pozitsiyalar: ulardan birini topa olmasangiz, butun shartnoma xavf ostida qoladi.
• Auksionda — auksion predmetiga taalluqli bo'lmagan va raqobatni cheklaydigan talablar: ularni e'longa kiritish to'g'ridan-to'g'ri taqiqlangan (53-modda).

Shartli misol: printerlar yetkazib berish lotida bitta ishlab chiqaruvchining bitta modeli «yoki analogi» so'zlarisiz ko'rsatilgan, arizaga esa ishlab chiqaruvchining xati talab qilinadi. Bunday lotni yetkazib beruvchilardan narx so'rashdan oldin buyurtmachi bilan aniqlashtirgan ma'qul.

Talablar sonining o'zi moslashtirishni ko'rsatmaydi. 2026-yil 29-sentyabr holatida 787 ta ochiq lotda ishtirokchiga qo'yiladigan mezonlar tartiblangan ko'rinishda e'lon qilingan. XT-Xarid maydonchasidagi shunday 145 ta lotning har birida bir xil sakkizta diskvalifikatsiya qiluvchi talab bor: qonun 36-moddasining beshta sharti — shartnoma tuzish huquqidan tortib Insofsiz ijrochilarning yagona reyestrida qayd yo'qligigacha — va uchta ariza: manfaatlar to'qnashuvi va affillanganlik yo'qligi hamda korrupsiyaga yo'l qo'yilmasligi haqida. Mezonlari e'lon qilingan 627 ta etender.uzex.uz lotining birortasida ham talab diskvalifikatsiya qiluvchi deb belgilanmagan. Shuning uchun shu standart to'plamdan tashqaridagi talablarga qarang.

Nima qilish kerak: maydoncha orqali, tanlash va tenderda esa ochiq elektron chat orqali buyurtmachiga savol yuboring. Javob ikki ish kuni ichida kelishi kerak, tushuntirish esa hujjatlarning mazmun-mohiyatini o'zgartirmasligi lozim (Qonunning 41-moddasi, 276-son Nizomning 87 va 141-bandlari). Javob cheklovni olib tashlamasa, Davlat xaridlari sohasidagi shikoyatlarni ko'rib chiqish bo'yicha komissiyaga shikoyat qilish mumkin: shikoyat kelgach, komissiya tartib-taomilni o'n ish kunigacha to'xtatib turadi va yetti ish kuni ichida qaror chiqaradi (79-modda). Yoki lotni o'tkazib yuboring.

Ishtirokchiga qo'yiladigan talablar, texnik xususiyatlar, yetkazib berish muddati va to'lov shartlari lot kartochkasida to'lovsiz ko'rinadi. Hujjat fayllari — texnik topshiriq va shartnoma loyihasi — Pro tarifida ochiladi; o'sha yerda «Protsedura parametrlari» bloki maydoncha nechta talabni diskvalifikatsiya qiluvchi deb belgilaganini va texnika hamda narxni baholash vaznlarini ko'rsatadi.

Takliflarni qabul qilish muddati qachon juda qisqa hisoblanadi?

Deyarli barcha qisqa muddatlar xarid.uzex.uz maydonchasidagi so'rov-takliflarga (So'rov-takliflar bo'limi) to'g'ri keladi: u yerda bir yilda 81 843 ta lot e'lon qilingan, mediana — 2,8 kun, lotlarning 94,5 foizi besh kundan tezroq yopilgan. Mediana etender.uzex.uz va tender.mc.uz maydonchalarida deyarli sakkiz kun, muddati besh kundan kam lotlar esa bir yilda 24 434 tadan 11 ta bo'lgan va 28 041 tadan birorta ham bo'lmagan. Barcha maydonchalarda, xarid.uzex.uz so'rov-takliflaridan tashqari, bunday muddat 61 014 ta lotdan 1 497 tasida, ya'ni 2,5 foizida bo'lgan. Besh kalendar kun besh ish kunidan aniq kam, shuning uchun tanlash yoki tenderda bunday muddatni qonun bilan solishtiring.

Ikkinchi qisqa muddat — yetkazib berish muddati. Auksionda u yetti kundan kam bo'lishi mumkin emas (276-son Nizomning 55-bandi). Mamlakat omborlarida yo'q tovarni bir necha kunda yetkazib berish faqat tovari yaqinda tayyor turgan yetkazib beruvchi uchun real: ishlab chiqarish, tashish, bojxona va bayramlarni qo'shib, lotdagi muddat bilan solishtiring.

Qisqa muddatlar bozordan ketish uchun emas, lotlar haqida e'lon kuni bilish uchun sabab. So'nggi 30 kunda maydonchalarda kuniga o'rtacha 522 ta yangi davlat xaridlari loti paydo bo'lgan. UzTenderda saqlangan qidiruv yo'nalishingiz bo'yicha yangi lotlarni Telegram orqali yuboradi, uchtagacha qidiruv — bepul. E'lon va qabul tugashi sanalari lot kartochkasida, yetkazib berish muddati esa talablar blokida ko'rinadi.

Lot qayta e'lon qilingan bo'lsa, bu nimani anglatadi?

Qonun o'tkazilmagan tenderni o'sha shartlar va tovarga qo'yilgan o'sha talablar bilan qayta o'tkazishni talab qiladi; ularni xarid komissiyasi o'zgartirishi mumkin (68-modda). Bitta ishtirokchili yoki ishtirokchisiz auksion ham o'tkazilmagan hisoblanadi: buyurtmachi uni uch ish kuniga uzaytirishi yoki xaridni elektron do'kon yoxud eng yaxshi takliflarni tanlash orqali amalga oshirishi mumkin (276-son Nizomning 56-bandi).

Yetkazib beruvchi uchun qayta e'lon — o'tgan safar boshqalar nega kelmaganini aniqlash uchun sabab. Byudjetni «Narxlar» sahifasidagi oldingi xaridlar narxlari bilan solishtiring, talablar va muddatlarni qayta o'qing. Shartlar o'zgarmagan bo'lsa, birinchi safar ishtirokchilarni cho'chitgan narsa, ehtimol, joyida qolgan. Agar lotni shunchaki ko'rishmagan yoki ulgurishmagan bo'lsa, qayta tartib-taomil — odatiy ish imkoniyati.

Pro tarifida «Protsedura parametrlari» bloki «#… protseduradan qayta e'lon qilingan» qatorini, oldingi urinish natijasini va undagi ishtirokchilar sonini, «Bozor ma'lumotlari» bloki esa lot byudjeti o'xshash xaridlardagi g'olib narxlariga nisbatan qayerda turganini ko'rsatadi. To'lovsiz qayta e'lonni qo'lda topish mumkin: katalogda va «Natijalar» bo'limida o'sha buyurtmachining xuddi shu nomli lotini qidiring. Boshqa maydonchalar oldingi tartib-taomilga havola e'lon qilmaydi, shuning uchun ular bo'yicha qayta e'lonlarni hisoblamaymiz.

Tenderda qanday zakalat oshirilgan hisoblanadi?

Ta'minot tender.mc.uz maydonchasida deyarli doim byudjetning 1 foizi (989 ta lotdan 703 tasida), eng ko'pi — 2 foiz. Boshqa maydonchalarda — 3 foiz (1 323 ta lotdan 1 179 tasida) yoki undan kam. Shuning uchun foizga emas, band bo'ladigan summaga qarang. Shartli misol: boshlang'ich narx 500 mln so'm bo'lsa, 3 foizlik zakalat — 15 mln so'm. Bu pul operatorning hisob-kitob-kliring palatasidagi hisobvaraqda g'olib aniqlanguncha band turadi, g'olibda esa shartnoma tuzilguncha, elektron do'kon va auksionda — shartnoma bajarilguncha (13 va 15-bandlar).

Elektron do'konda buyurtmachi tanlagan ofertadan, auksionda esa boshlang'ich narxdan 20 foiz va undan ko'proq past narx taklif qilsangiz, farq miqdoridagi qo'shimcha zakalatni ham oldindan kiritishingiz kerak — summaga qarab 100 yoki 1 000 bazaviy hisoblash miqdoridan ko'p emas (43 va 54-bandlar). Busiz tizim taklifni avtomatik rad etadi. Ta'minotingiz maqbulligiga shubha qilsangiz, taklif berishdan oldin buyurtmachiga so'rov yuborish mumkin (Qonunning 39-moddasi).

Ariza ta'minoti miqdori lot kartochkasida to'lovsiz ko'rinadi — foizda va so'mdagi taxminiy summa bilan.

Bularning qaysi biri lot kartochkasida bepul, qaysi biri Pro tarifida ko'rinadi?

• «Buyurtmachining yetkazib beruvchilari konsentratsiyasi». Bepul — buyurtmachi tarixidagi shartnomalar va yetkazib beruvchilar soni. Pro tarifida — yetkazib beruvchilar nomi va ulushi, dastlabki uchtasining ulushi, konsentratsiya haqida oddiy so'zlar bilan xulosa va «Bitta yetkazib beruvchiga yuqori bog'liqlik» belgisi.
• «Protsedura parametrlari». Bepul — lot bo'yicha nechta tekshiruv borligi. Pro tarifida — qayta e'lon va oldingi tartib-taomil natijasi, ro'yxatdan o'tgan ishtirokchilar soni, diskvalifikatsiya qiluvchi talablar soni va baholash vaznlari.
• «Bozor ma'lumotlari». Bepul — hisob nechta o'xshash xaridga asoslangani. Pro tarifida — g'olibning mediana chegirmasi, ishtirokchilar medianasi, g'olib narxi oralig'i va lot byudjeti shu oraliqqa nisbatan qayerda turgani.
• G'olib nomi va STIRi ko'rsatilgan savdo natijalari «Natijalar» bo'limida, oldingi xaridlar narxlari MXIK kodi bo'yicha «Narxlar» sahifasida bepul. Buyurtmachi kontaktlari va hujjat fayllari — Pro tarifida.

Bepul akkaunt Telegram bildirishnomalari bilan uchtagacha saqlangan qidiruv beradi. Yo'nalishingizdagi lotlarni e'lon kuni olish va ularni shu ro'yxat bo'yicha tekshirish uchun bu yetarli.

Lotda qizil bayroq topilsa, nima qilish kerak?

• Hisoblayman. Belgining izohi bor — masalan, tumanda bitta diler bor yoki qisqa muddat so'rov-takliflar uchun odatiy, — va shartlarni bajarish mumkin. Narxni hisoblashga o'ting.
• So'rayman. Maydoncha orqali hujjatlarning aniq bandiga havola bilan savol yuboring: javob ikki ish kuni ichida va so'rov bilan bir xil shaklda keladi (41-modda). G'olib aniqlanguncha buyurtmachi bilan narx va shartlarni muhokama qilish mumkin emas: qonun buyurtmachining ishtirokchilar bilan muzokara olib borishini taqiqlaydi (40-modda).
• Shikoyat qilaman. Talab raqobatni aniq cheklasa, shikoyatni Davlat xaridlari sohasidagi shikoyatlarni ko'rib chiqish bo'yicha komissiya ko'rib chiqadi (79-modda). Buni natijalar e'lon qilinguncha qilgan ma'qul. Natijalarda ishtirokchi va uning affillangan shaxsi bitta lotga ariza berganini ko'rsangiz, bu ham qoidabuzarlik: qonun bunday ishtirokni taqiqlaydi (23-modda).
• O'tkazib yuboraman. Sababini yozib qo'ying. Bir oydan keyin qaysi belgilar sizda va qaysi yo'nalishlarda takrorlanishi ko'rinadi.

Qizil bayroq vaqtni tejaydi: o'z shartlaringizda bajarib bo'lmaydigan arizaga sarflanmagan bir hafta shartlari halol yozilgan lotga qoladi. Bunday lotlar o'zi kelishi uchun yo'nalishingiz bo'yicha qidiruvni saqlang va bildirishnomalarni yoqing.

Manbalar

• O'zbekiston Respublikasining 2021-yil 22-apreldagi O'RQ-684-son «Davlat xaridlari to'g'risida»gi Qonuni: 23, 34, 36, 39, 40, 41, 46, 51, 53, 58, 66, 68 va 79-moddalar
• Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 20-maydagi 276-son qarori bilan tasdiqlangan Davlat xaridlarini amalga oshirish bilan bog'liq tartib-taomillarni tashkil etish va o'tkazish tartibi to'g'risidagi nizom: 13–15, 43, 54–56, 87 va 141-bandlar
• UzTender: ochiq tenderlar katalogi; belgilar ulushi 2026-yil 29-sentyabr holatiga hisoblangan, havola arxiv kesimiga emas, joriy katalogga olib boradi
• UzTender: savdo natijalari — g'oliblar va oldingi xaridlar narxlari
• UzTender: MXIK kodlari bo'yicha oldingi xaridlar narxlari