Davlat xaridlari turlari: tender, auksion va boshqa tartiblar

O'zbekiston qonunida qanday xarid usullari mavjud?

O'RQ-684-son Qonunning 30-moddasi elektron do'kon, kichik qiymatli xaridning soddalashtirilgan tartibi, boshlang'ich narxni pasaytirish auksioni, eng yaxshi takliflarni tanlash, tender, ikki bosqichli xaridlar va to'g'ridan-to'g'ri shartnomalarni sanaydi. Unda ko'rsatilgan hujjatlar ruxsat bergan boshqa raqobatli usullar ham qo'llanishi mumkin. Shu bois eski yo'riqnomadagi bir necha odatiy atama bilan cheklangan ro'yxat to'liq bo'lmasligi mumkin.

Tartib turi va maydoncha boshqa-boshqa belgi: bir operator bir nechta usulni yuritadi, o'xshash mahsulot esa turli tizimlarda uchraydi. Tovar, ish yoki xizmat predmetni bildiradi, lekin bu belgi ham har doim tartibni yolg'iz o'zi aniqlamaydi. Buyurtmachi maqomi, tegishli bobdagi qo'llanish sharti va hujjatda ko'rsatilgan asosni tekshiring.

Yetkazib beruvchi uchun uch savol foydali: taklif qanday paydo bo'ladi, ishtirokchilar qaysi mezonda taqqoslanadi va shartnoma qanday tuziladi. Do'konda joylashtirilgan taklifdan, auksionda narx raqobatidan, tanlash yoki tenderda hujjatli baholashdan boshlanadi. Bu tayyorgarlik uchun mo'ljal, lotning qolgan talablarini e'tiborsiz qoldirishga asos emas.

Elektron do'kon qanday ishlaydi va yetkazib beruvchi nima tayyorlaydi?

Elektron do'konda buyurtmachi belgilangan tartibda yetkazib beruvchilar takliflaridan mos predmetni tanlaydi; uni qonunning 5-bobi tartibga soladi. Yetkazib beruvchi tovar, ish yoki xizmat, narx va bajarish shartlarini to'g'ri tavsiflashi kerak. Karta komplekt va qo'shimcha xarajat haqida taxmin qilmasdan, nima taklif etilganini tushunishga imkon bersin.

O'lchov birligi, qadoqdagi miqdor, muhim xususiyat, mavjudlik va yetkazish shartini tekshiring. Masalan, dona narxi va to'plam narxi komplekt tarkibi ko'rsatilmaganida bir xil ko'rinmasligi kerak. O'rnatish yoki xizmat ham taklifga kirsa, tavsif va hisobda bir xil aks etsin, aks holda tanlangandan keyin kutilmagan vazifa paydo bo'lishi mumkin.

Taklif joylashtirilishi buyurtmachi butun hajmni sotib olishga majbur bo'lganini anglatmaydi. Tizimdagi so'rov, taklif holati va keyingi harakatlarni kuzating; batafsil tartib 51-modda hamda operator qoidalarida berilgan. Do'kon orqali ishlaganda imkoniyatlaringizni muntazam yangilash foydali: eski tavsif o'qilishi tushunarli bo'lsa ham, amaldagi zaxira yoki yetkazish narxiga mos kelmasligi mumkin.

Auksion boshqa tartiblardan nimasi bilan farq qiladi?

Boshlang'ich narxni pasaytirish auksionida g'olib e'londagi yetkazish shartlarini bajarib, eng past narxni taklif etadi. 52-modda bu usulni texnik va foydalanish farqlarini alohida baholash talab etilmaydigan standart tovarlar bilan bog'laydi; ushbu moddadagi auksion predmeti ish yoki xizmat bo'la olmaydi. Shuning uchun «auksion» belgisi bilan birga qo'llanadigan huquqiy tartibni ham tekshiring.

Boshlanishidan oldin barcha vazifalarni hisobga olib, o'zingiz uchun iqtisodiy maqbul eng past narxni belgilang. Yutgandan keyin yetkazishni chiqarib tashlash, komplektni almashtirish yoki kutilmagan xarajat sabab narxni oshirish mumkin deb hisoblamang. Tanlov narxga bog'liq bo'lsa ham, mahsulot mosligi va yetkazishni bajarish imkoniyati muhimligicha qoladi.

Ishtirok paytida faqat oxirgi pasaytirish miqdoriga emas, yakuniy summaga qarang. Mahsulotni boshqa yetkazib beruvchidan olsangiz, ijro vaqtida mavjudligini oldindan tasdiqlang. Eng arzon narxga erishish hisobga olinmagan yoki moliyalashtira olmaydigan xarajatlarga olib kelsa, biznes uchun foydali natija bo'lmaydi.

Eng yaxshi takliflarni tanlash nima?

Eng yaxshi takliflarni tanlash 56-modda shartlariga muvofiq, puldan tashqari predmetning miqdoriy va sifat ko'rsatkichlari baholanganda qo'llanadi. Yetkazib beruvchi e'lon qilingan mezonlarga tekshiriladigan javob tayyorlaydi. Zarur tasdiqsiz past narxning o'zi qatnashish va baholash masalasini hal qilmasligi mumkin.

Hisobdan avval qaysi xususiyat majburiy, nima qo'shimcha baholanishi va qanday hujjat tasdiqlashini o'rganing. Texnik jihatdan mos taklifda muvofiqlikni komissiya tekshira oladigan shaklda ko'rsatish muhim. Kompaniyaning umumiy taqdimoti tajriba, muddat yoki xususiyatga oid aniq talab javobi o'rnini bosmaydi.

«Talab — javobimiz — tasdiq» bog'lanishini tuzib, uni tijorat qismi bilan solishtiring. Masalan, texnik qism kengaytirilgan komplektni va'da qilgan, narx esa bazaviy to'plamga hisoblangan bo'lishi mumkin. Yuborishdan avval buni tuzating, aks holda tayyorlik haqidagi umumiy matn ariza qismlarida turli majburiyatni yashiradi.

Tender qachon o'tkaziladi va unga qanday tayyorlaniladi?

Tender O'RQ-684-son Qonunning 64-moddasidagi shartlar bajarilganda pul, miqdor va sifat xususiyatlari baholanadigan tartibdir. Kundalik qidiruvda so'z keng ishlatilsa ham, u har qanday raqobatli xaridning yagona huquqiy nomi emas. Summaviy mezonni amaldagi qonundan buyurtmachi toifasini hisobga olib tekshiring, boshqa lot summasini qoida deb olmang.

Predmet, mezon, malaka, taklif tarkibi va shartnoma loyihasini o'z ichiga olgan to'liq hujjatdan boshlang. Texnik qism, hisob-kitob, tasdiqlar va so'nggi yuborish vazifalarini jamoada taqsimlang. «Tender» nomi yagona hujjatlar ro'yxatini bermaydi: tarkib predmet va e'lon qilingan talablarga bog'liq.

Ishtirok qaroridan oldin jadval, qabul, kafolat, to'lov va zarur resurslarni tekshiring. Yetkazish bir nechta bosqichli bo'lsa, ularning to'lov hamda jamoa bandligi bilan bog'lanishini ko'ring. Vaqt yetmasa, predmeti noaniq yoki tannarxi tasdiqlanmagan majburiyatni imzolashdan ko'ra tayyor bo'lmagan taklifdan voz kechish oqilona bo'lishi mumkin.

Ikki bosqichli xarid va hadli kelishuv nima uchun kerak?

Ikki bosqichli xarid qonundagi tartibda texnik murakkab predmetni aniqlashtirishga, hadli kelishuv esa keyingi xaridlarni o'z shartlari doirasida tashkil etishga xizmat qiladi. Bular turli mexanizm: ikki bosqichli jarayon 8-1-bobda, hadli kelishuv 38-2-moddada ko'rsatilgan. Ularni oddiy tenderning muddati uzunroq ikki nomi deb qabul qilmang.

70-5 va 70-6-moddalarga ko'ra avval dastlabki texnik taklif beriladi, keyin bosqichdan o'tganlarga yakuniy taklif uchun aniqlashtirilgan hujjat yuboriladi. Dastlabki taxmin va oxirgi majburiyatni ajratib, yangilanishdan keyin narx hamda resursni qayta tekshiring. Texnik shart yoki baholash o'zgarsa, avvalgi hisobni shunchaki qayta yuborish to'g'ri bo'lmaydi.

Hadli kelishuvda hajm va keyingi buyurtmalarni diqqat bilan o'qing: 38-2-modda buyurtmachini undagi butun summaga shartnoma tuzishga majbur qilmaydi. Shuning uchun eng katta mumkin bo'lgan hajmni tasdiqlangan sotuv sifatida daromad rejasiga avtomatik kiritmang. Qaysi majburiyat darhol, qaysisi keyingi buyurtma va uning shartiga qarab paydo bo'lishini aniqlang.

Kichik qiymatli xarid to'g'ridan-to'g'ri shartnomadan qanday farq qiladi?

Kichik qiymatli soddalashtirilgan xarid va to'g'ridan-to'g'ri shartnoma turli huquqiy asoslarga ega. Birinchisi 51-1 va 51-2-moddalarda berilgan: belgilangan cheklovlarda buyurtmachi ochiq narxlarni taqqoslash yoki ehtimoliy yetkazib beruvchilardan narx so'rash orqali, e'lon joylashtirmasdan g'olibni aniqlaydi. Ochiq ariza qabulining yo'qligi doim to'g'ridan-to'g'ri xarid degani emas.

To'g'ridan-to'g'ri shartnomalar 71-modda va boshqa tegishli hujjat asosida qo'llanadi, faqat tomonlar tezroq kelishishni istagani yetarli emas. Biznes aniq asos va shartnoma talabini tushunib, keyin ijro imkoniyatini baholashi kerak. Kichik summa, buyurtmachi ehtiyojini bilish yoki chegirma berishga tayyorlik tanlangan usulning huquqiy tekshiruvini almashtirmaydi.

Narx so'rovi kelsa, predmet, xarajat tarkibi, taklifning amal qilish davri va so'rov maqsadini aniqlang. Bu bozor o'rganilishi bilan ijrochi tanlanadigan bosqichni farqlashga yordam beradi. Katta tender hujjati bo'lmasa ham, tijorat taklifida miqdor, birlik, komplekt va yetkazishni aniq yozing.

Katalog yoki maydonchadagi «taklif so'rovi» nimani anglatadi?

«Taklif so'rovi» belgisini birlamchi manba mazmunida o'qish kerak: u barcha O'zbekiston xaridiga bir xil qoidali mustaqil tartibni tasdiqlamaydi. Amaldagi qonunning 30-moddasida bunday umumiy alohida band sanalmagan, boshqa ruxsat etilgan raqobatli usullar esa nazarda tutilgan. Katalogda o'z qoidalari bilan ishlaydigan xususiy va xalqaro xaridlar ham uchrashi mumkin.

O'tkazish tartibi va hujjatlarni ochib, kim taklif qabul qilishi, nima so'ralishi va qaysi hujjatga tayanganini aniqlang. O'xshash ibora tijorat shartini yig'ish, texnik yechim so'rash yoki aniq tartibning bosqichini anglatishi mumkin. Fayllar soni yoki «elektron» so'zi jarayonni mustaqil belgilash uchun yetarli emas.

Belgilangan tarkib va yuborish usuliga amal qiling, noaniq bo'lsa tushuntirish so'rang. Hujjat tizimdan topshirishni talab qilsa, umumiy pochta manziliga xat yozish uning o'rnini bosmaydi. Xuddi shuningdek, boshqa resursda tanish mahsulot nomini ko'rganingiz uchun tanish kabinetda o'zboshimchalik bilan ariza yaratmang.

Turli tartiblar uchun qanday topshirish muddatlari belgilangan?

Muddat tartib-taomilga bog'liq, muayyan ishtirokda esa amaldagi rasmiy lotdagi sana va vaqt asos bo'ladi. Quyida O'RQ-684-son Qonunning tekshirilgan tahriridagi e'lon joylashtirish muddatlari keltirilgan, ular har bir topilgan lotda shuncha vaqt qolganini bildirmaydi. Normadagi ish kunini avtomatik kalendar kun deb hisoblamang.

• Auksion: 53-modda e'lonni o'tkazilishidan kamida besh ish kuni oldin joylashtirishni nazarda tutadi.
• Tanlash: 58-moddaga ko'ra e'lon va hujjatlar qabul yakunidan kamida besh ish kuni oldin beriladi; uzoqroq muddatga ham ruxsat bor.
• Tender: 66-modda e'lonni taklif qabul qilish yakunidan o'n ikki — o'ttiz ish kuni oldin joylashtirishni belgilaydi.
• Ikki bosqichli xarid: 70-4-modda har bir bosqich qabul yakunidan kamida yigirma ish kuni oldingi muddatni nazarda tutadi.
• Elektron do'kon: 51-modda va tizimdagi muayyan harakatlarning ketma-ketligi hamda muddatiga qarang, tender e'loni muddatini unga ko'chirmang.
• Kichik qiymatli va to'g'ridan-to'g'ri xarid: maxsus tartibni tekshiring, odatiy ochiq ariza muddati bu mexanizmni ifodalamasligi mumkin.

Hisob boshlanishi, e'lon o'zgarishi va qo'llanadigan istisnolarni norma hamda hujjatning to'liq matnidan tekshiring. Qabulga oz vaqt qolgan bo'lsa, tasdiqlarni olish, ta'minot shartini bajarish va yuborishga ulgurishingizni hisoblang. Agregatorda ko'ringan e'lon sanasi rasmiy maydonchadagi huquqiy ahamiyatli sana o'rnini bosmaydi.

UzTender.com lotida harakat tartibini qanday aniqlash mumkin?

UzTender.com kartasidagi xarid turi va o'tkazish tartibidan boshlang, keyin ularni rasmiy e'lon va hujjatdan tasdiqlang. Katalogda tovar, ish yoki xizmatni alohida izlash mumkin, biroq guruh tartib-taomil tekshiruvini bekor qilmaydi. Qisqa tavsif va xulosa dastlabki baholash uchun, majburiy tafsilot esa birlamchi manbadan olinadi.

Qaror uchun usul, baholash, taklif tarkibi, mavjud bo'lsa ta'minot va oxirgi muddatni yozing. Keyin shartlarni korxonadagi odamlar, pul va resurs bilan solishtiring. Bir majburiy jihat tushunarsiz qolsa, navbatdagi foydali harakat eski tender to'plamini yuborish emas, uni aniqlashtirishdir.

Yakunlangan natijalardan o'xshash xaridlarni o'rganishda foydalaning: narx raqobatini bir tartib va yaqin shartlar doirasida taqqoslang. Avvalgi auksion yutug'i boshqa mezonli tanlashga xuddi shu narx yetishini isbotlamaydi. Amalda uchraydigan tartiblar bo'yicha ishchi eslatma to'plang va qonun yoki maydoncha o'zgarsa yangilang.

Manbalar

• O'zbekiston Respublikasining 2021-yil 22-apreldagi O'RQ-684-son «Davlat xaridlari to'g'risida»gi Qonuni: 30, 38-2, 49–58, 64, 66, 70-2–70-6, 71-moddalar, amaldagi matn
• Qonunning ruscha sahifasi va o'zgarishlar tarixi
• UZEX Xarid portali, savdo turlari va rasmiy yo'riqnomalar